Romen Rakamları Nasıl Çalışır

Ezberlemen gereken yalnızca ilk satır. İkinci satır, bir sembolün çıkarıldığı altı birleşimin tamamını gösterir. Bu sayfadaki her şey bu iki satırdan çıkar.

Soldan sağa oku. Her sembol kendinden öncekine eşit ya da ondan küçükse hepsini topla: VI = 5 + 1 = 6, XV = 10 + 5 = 15, MDC = 1.000 + 500 + 100 = 1.600.

Sıra önemlidir. VI altı eder, ama IV altıyı yazmanın "başka bir yolu" değildir: öne geçen küçük sembol anlamı değiştirir. Bu da ikinci kuraldır.

Büyük bir sembolün önündeki küçük sembol çıkarılır, ama yalnızca şu altı çiftte: IV (4), IX (9), XL (40), XC (90), CD (400) ve CM (900).

Arkadaki düzen kısa: I yalnızca V ve X'ten, X yalnızca L ve C'den, C yalnızca D ve M'den çıkarılır. Her durumda küçük sembol 10'un bir kuvvetidir ve büyük sembol ondan en fazla on kat büyüktür. V, L ve D hiçbir zaman çıkarma yapmaz; bu yüzden VX, LC ve DM hiçbir zaman geçerli değildir.

Aynı anda yalnızca bir sembol çıkarılır. 8 için IIX makul görünebilir, ama standart yazım VIII.

I, X, C ve M art arda en fazla üç kez yazılabilir: III (3), XXX (30), CCC (300), MMM (3.000). Dördüncü adımda çıkarma çiftine geçilir: 4 için IIII değil IV, 40 için XXXX değil XL yazılır.

V, L ve D hiç tekrarlanmaz, çünkü ikişer tanesinin zaten kendi sembolü vardır: VV, X; LL, C; DD de M olurdu.

Sayıyı binler, yüzler, onlar ve birler diye ayır ve her parçayı ayrı yaz. Sonra parçaları yan yana koy. İşte 1994:

1994 = 1.000 + 900 + 90 + 4 = M + CM + XC + IV = MCMXCIV.

Bu yüzden 49 sayısı IL değil, XLIX (40 + 9) diye yazılır: 40 ve 9 ayrı yazılır, üstelik I zaten L'den çıkarılamaz. Aynı mantıkla 99 = XCIX, 999 = CMXCIX olur; asla IC ya da IM değil.

Sıfır olan basamak atlanır: 2026 = MM (2.000) + XX (20) + VI (6) = MMXXVI. Sıfırın sembolü yoktur.

M üç kez tekrarlanınca ve her basamağın en büyük çifti kullanılınca yazılabilecek en büyük sayı 3.999 = MMMCMXCIX olur. Dördüncü bir M üçüncü kuralı bozar, 5.000 için de bir harf yoktur. Daha yukarı çıkmak için harflerin üstüne, onları 1.000 ile çarpan bir çizgi çekmek gerekir; bu sistem büyük Romen rakamları rehberinde anlatılıyor.

Bunlar insanların en sık yanlışlıkla yazdığı biçimler. Üçüncü sütundaki gerekçe, doğrulayıcının verdiği mesajın aynısı.

Gerçekten karşına çıkacak istisna IIII: birçok saat kadranı 4'ü IIII olarak gösterir. Bir örnek, British Museum koleksiyonundaki, 1580–1600 yılları civarında yapılmış usturlaplı bir masa saatidir; katalog kaydı, ana saat halkasında "IIII ile V arasında" bir delikten söz eder. Westminster'daki Büyük Saat ise tersini yapar ve Birleşik Krallık Parlamentosunun belirttiği gibi IV gösterir. Kadranlarda iki biçim de var; bunun dışında her yerde standart IV. Ayrıntılar saatler neden IIII kullanır rehberinde.

Son satırdaki MMXV1, Romen rakamı hatası değil, bir yazım hatasıdır: I harfi yerine 1 rakamı yazılmış. Ekranlardan ve fotoğraflardan kopyalanan yıllarda görülür. Doğrusu MMXVI, yani 2016.

Soldan sağa tara ve büyük bir sembolden hemen önce gelen küçük sembolleri ara. Bu çiftleri grupla, sonra hepsini topla:

MCMXCIV → M · CM · XC · IV → 1.000 + 900 + 90 + 4 = 1.994.

İki kontrol hataların çoğunu yakalar. Birincisi, gruplar soldan sağa değer olarak küçülmeli (önce M, sonra yüzler, sonra onlar, sonra birler). İkincisi, hiçbir grupta bir sembol dört kez tekrarlanmamalı. İki kontrolden de geçen rakam standarttır.

Türk Dil Kurumunun yazım kuralları, Romen rakamlarının kullanıldığı yerleri tek tek sayar: tarihî olaylar (II. Dünya Savaşı), yüzyıllar (XX. yüzyıl), hükümdar adları (III. Selim), tarihlerde aylar (1.XI.1928), kitap ve dergi ciltleri (I. Cilt) ve maddelerin sıralanması. Aynı kurallara göre sıra sayısı rakamla yazıldığında rakamdan sonra nokta konur; bu yüzden XX. yüzyıl ve III. Selim noktayla yazılır.

Küçük harfli rakamlar (i, ii, iii, iv), kitapların 1. sayfadan önceki ön sayfalarında yaygındır. Örneğin The Chicago Manual of Style ön sayfaları küçük harfli Romen rakamlarıyla numaralar (16. baskı, s. 32–33). Değer aynıdır: iv dört eder.

Unicode'da Number Forms bloğunda Ⅰ, Ⅳ ve Ⅻ gibi ayrı karakterler de vardır. Bunlar uyumluluk karakterleridir: U+2160 ROMAN NUMERAL ONE için Unicode verisi, bu karakteri sıradan I harfine eşler. Düz harfler aramada, kopyalamada ve sesli okumada daha kolaydır; bir tasarım özellikle tek karakterleri gerektirmiyorsa onları kullan.

Kurallar tanıdık gelmeye başlayınca teste gir ya da 1–100 tablosunu aç ve sağ sütunu kapatarak çalış.