Saatler Neden IV Yerine IIII Kullanır

Müze katalogları ve resmî kaynaklar gerçek saatlerde iki biçimi de gösteriyor.

• 16. yüzyıldan bir saatte IIII. British Museum'daki, Jeremias Metzger'e atfedilen ve 1580–1600 civarına tarihlenen usturlaplı masa saatinde, katalog kaydına göre saat vuruşunu serbest bırakmak için "ana saat halkasında IIII ile V arasında" bir delik vardır.
• Çeyrek kadranlarında IIII. Nicholas Vallin'in 1598'de Londra'da yaptığı bir oda saatinde "çeyrekler için I - IIII" işaretleri bulunur (British Museum); Güney Almanya'dan, yaklaşık 1620 tarihli bir astronomi saatinin çeyrekleri de "I, II, III, IIII" diye işaretlenmiştir (V&A).
• Londra'nın en ünlü saatinde IV. Birleşik Krallık Parlamentosu, Big Ben'in saati olan Westminster'daki Büyük Saat'te "saat dördün, diğer saatlerdeki olağan IIII yerine Romen rakamı IV ile gösterildiğini" belirtir (Birleşik Krallık Parlamentosu).

Yani IIII kadranlarda yüzyıllardır var, IV de en az bir çok tanınmış kadranda görülüyor. İkisi de kullanımda.

Bunların hiçbiri belgelerle kesinleşmiş değil. Her biri bir kuram ve bazıları ötekilerden daha güçlü.

Yalnızca daha eski biçimdi. Roma yazıtlarında toplamalı biçimler yaygındı. Keith Houston, Oxford Classical Dictionary'ye dayanarak "yazıtlarda toplamalı gösterimin tercih edildiğini" yazar (Shady Characters). Bu görüşe göre saatçiler, gelenek başladığında olağan olan bir biçimi korudu; başka yerlerdeki yazım ise IV'e geçti. Mental Floss da aynı fikri aktarır: saatçiler "geleneksel IIII biçimine sıkı sıkıya bağlı kaldı".

VIII ile görsel denge. W. I. Milham, Time & Timekeepers (1923) kitabında VIII'in kadrandaki en ağır rakam olduğunu, karşısındaki hafif bir IV'ün dengesiz görüneceğini, IIII biçiminin ise ona denk düştüğünü savundu. Bu görüş Electric Time Company'nin bu soruya ayrılmış SSS sayfasında aktarılır; sayfa Joerg Haus'tan benzer bir görüşe de yer verir.

Rakamların dökümü. Aynı SSS sayfasında alıntılanan Ray Mialki, IIII kullanıldığında bir kadranda 20 tane I, 4 tane V ve 4 tane X gerektiğini, bu sayıların da rakamları kalıplardan takım hâlinde üretmeye uygun olduğunu belirtir. Bu, tarihî bir kararı değil, bir kolaylığı açıklar.

Jüpiter. Başka bir hikâyeye göre Romalılar IV'ten kaçındı, çünkü bu harfler tanrının adının, IVPPITER'in başıydı. SSS sayfası bu anlatıyı, kendileri de akademik doğrulama isteyen okurlara dayandırır; Mental Floss ise IV'ün Roma'nın çöküşünden çok sonra yaygınlaştığını, bunun da hikâyeyi zayıflattığını not eder.

Bir kralın tercihi. IIII biçimini XIV. Louis'nin emrettiği masalı başka hükümdarlar için de anlatılır. Milham'ın kendisi bunu muhtemelen yalnızca bir hikâye olarak niteledi, çünkü saatlerdeki IIII kraldan daha eskidir (Electric Time SSS).

Saat üreticileri kısa versiyonu verir: Citizen'ın destek sayfası seçimin gelenekle ve kadranın görünümüyle ilgili olduğunu söyler (Citizen).

Kadranların dışında IIII eski yazıya aittir. Houston, bir kohort numarasının "coh(ortis) IIII" diye geçtiği bir Roma sunağını anlatır; Romen rakamlarının tarihi rehberi de çıkarmanın Antik Çağ'da neden sabit bir kural olmadığını açıklar. Bugünkü kurallarda IIII geçersiz sayılır, çünkü bir sembol art arda dört kez yazılamaz.

• Bir saat ya da kol saati kadranı tasarlıyorsan: iki biçim de olur. IIII uzun kadran geleneğini izler, IV bugünkü kurala uyar.
• Başka her şeyde (bir tarih, bir bölüm, bir dövme, bir logo): IV kullan. Bir okur, bir öğretmen ya da bir çevrim içi doğrulayıcı, kadran dışında IIII yazımını hata sayar.
• 1–20 arası sayıları öğreniyorsan: 1–20 tablosu yalnızca standart biçimleri kullanır.