Romen Rakamlarının Tarihi

Tarihler ve İtalik çevre, Chrisomalis'in Numerical Notation (Cambridge University Press, 2010) kitabındaki "Italic systems" bölümüne dayanıyor; bu kitap, sayı yazımının karşılaştırmalı tarihinde temel başvuru kaynağıdır. Bunun ötesinde her işaretin kökeni tartışmalıdır; aşağıdaki açıklamalar, her biri onu öne süren araştırmacıyla birlikte verilen varsayımlardır.

• Harfe dönüşen işaretler. Florian Cajori'nin A History of Mathematical Notations (1928, § 46) kitabında özetlediği gibi Moritz Cantor, ilk işaretlerin harflere benzediğini ve sonradan "halk etimolojisiyle" bu harflere dönüştüğünü savundu.
• Kısaltma olarak C ve M. Gottfried Friedlein, C ve M'nin centum (100) ve mille (1.000) sözcüklerinin kısaltmalarından gelebileceğini ileri sürdü (Cajori, § 46). En çok bilinen açıklama budur, ama birkaç varsayımdan yalnızca biridir.
• 50, 100 ve 1.000 için Yunan harfleri. Theodor Mommsen, 50, 100 ve 1.000 işaretlerinin aslında üç Yunan nefesli harfi olduğunu önerdi (Cajori, § 46).
• El olarak V. V'nin açık bir eli, X'in de birleşmiş iki eli gösterdiği yönündeki yaygın düşünceyi Chrisomalis 2003 tarihli tezinde "son derece şüpheli" bulur.

Bu açıklamaların ortak noktası, bugünkü harflerin bir sürecin başlangıcı değil, sonu olduğudur.

Bu sürecin en açık kanıtı 1.000'in eski işaretidir. Cajori (§ 53) onu CIƆ diye tarif eder: bir C ile ters çevrilmiş bir C arasına alınmış bir I, yani parantez içinde bir çizgi gibi. Yalnızca sağ yarısını, yani IƆ biçimini yazmak 500 anlamına geliyordu; Cajori (§ 46), D'nin 1.000 işaretinin bu yarısı olarak kabul edildiğini belirtir. 1.000'in kendisinin nasıl M'ye dönüştüğü daha az kesindir; Friedlein'ın mille kısaltması önerilerden biridir.

Mantık değerlerde hâlâ görülür: 500, 1.000'in yarısıdır; 5 ve 50 de 10 ve 100 için aynı şekilde işler. Chrisomalis, Romen rakamlarını alt tabanı 5 olan onluk bir sistem olarak tanımlar.

Romen rakamları bir sayıyı kaydetmek için iyi, kâğıt üzerinde işlem yapmak için kötüdür. Communications of the ACM için yazan bilişim tarihçisi Herbert Bruderer, Romalıların hesabı abaküsle yaptığını ve rakamları yalnızca sonuçları kaydetmek için kullandığını savunur; yazılı Romen rakamlarıyla nasıl hesap yapılacağını anlatan hiçbir belgenin günümüze ulaşmadığını da not eder. Sistemde sıfır işareti de yoktur.

Sistemin sonradan gerilemesinin pratik bir nedeni de budur: alt alta yazılı işlem basamak değeri ve sıfır ister, Romen rakamlarında ikisi de yoktur.

Bugün 4, IV; 9 da IX diye yazılır. Antik Çağ'da ise IIII ve VIIII gibi toplamalı biçimler, özellikle resmî yazıtlarda yaygındı. Keith Houston, Oxford Classical Dictionary'ye dayanarak "yazıtlarda toplamalı gösterimin tercih edildiğini" yazar ve bir kohort numarasının "coh(ortis) IIII" diye yazıldığı bir Roma sunağını örnek verir.

Bu alışkanlık sürdü. Cajori (§ 48), çıkarmanın "eski Romalılarca nadiren uygulandığını ve bütün Orta Çağ boyunca ancak birkaç örneğine rastlandığını" tespit eden paleograf Adriano Cappelli'den alıntı yapar. Bugünkü katı kurallar (yalnızca altı çıkarma çifti, hiçbir sembolün art arda üç kereden fazla yazılmaması) sonradan gelen bir standartlaştırmadır.

1.000'in çok üzerindeki sayılar için Romalı ve Orta Çağ yazarları harflere işaretler ekledi. Cajori (§ 51), bir rakamı 1.000 ile çarpmak için üstüne çekilen yatay çizgiyi ve yüz binleri göstermek için yanlara ve üste eklenen çizgileri anlatır; 1.180.600 için |X|CLXXXDC örneğini verir. Sistemin tamamı ve bugün nasıl yazıldığı büyük Romen rakamları rehberinde.

Romen rakamları Batı Roma İmparatorluğu ile birlikte yok olmadı. Chrisomalis, imparatorluğun çöküşünün sistemin en büyük yayılmasını getirdiğini ve rakamların Orta Çağ Avrupası'na yayıldığını belirtir.

Değişim ticaret yoluyla geldi. Pisalı Leonardo (Fibonacci) Liber abaci kitabını 1202'de yayımladı; MacTutor biyografisi bu kitabı, "Hint-Arap basamak değerli onluk sistemini ve Arap rakamlarının kullanımını Avrupa'ya tanıtan" eser olarak tanımlar; kitap çokça kopyalandı ve taklit edildi. İktisat tarihçisi Raffaele Danna, yeni rakamları kullanan ilk Avrupalılar arasında 13. yüzyılın tüccar bankacılarının bulunduğunu, İtalya'nın erken benimsediğini, İngiltere'nin ise daha sonra izlediğini gösterir.

Romen rakamları hesap için kullanılmaz oldu, ama geleneğin ve sıranın aritmetikten daha önemli olduğu işlerde kaldı:

• Hükümdar ve papa adları. XIV. Leo, 8 Mayıs 2025'te papa seçildi (USCCB). Türkçede sıra rakamı adın önüne gelir; Türk Dil Kurumunun yazım kuralları III. Selim ve XIV. Louis örneklerini verir.
• Saatler. Birçok kadranda Romen rakamları kullanılır; Westminster'daki Büyük Saat dört için IV kullanır (Birleşik Krallık Parlamentosu), başka birçok saat ise IIII. Bkz. saatler neden IIII kullanır.
• Numaralı etkinlikler ve baskılar, bölümler, ciltler ve kitapların ön sayfaları; bunlar Romen rakamları nasıl çalışır rehberinde anlatılıyor.