Zo werken Romeinse cijfers

De eerste rij is alles wat je uit je hoofd moet kennen. De tweede rij toont de enige zes combinaties waarin een teken wordt afgetrokken. Alles op deze pagina volgt uit die twee rijen.

Lees van links naar rechts. Is elk teken gelijk aan of kleiner dan het teken ervoor, dan tel je alles op: VI = 5 + 1 = 6, XV = 10 + 5 = 15, MDC = 1000 + 500 + 100 = 1600.

De volgorde telt. VI is 6, maar IV is geen "andere manier" om 6 te schrijven: een kleiner teken vooraan verandert de betekenis, en dat is regel 2.

Een kleiner teken vóór een groter wordt afgetrokken, maar alleen in deze zes paren: IV (4), IX (9), XL (40), XC (90), CD (400) en CM (900). Team Taaladvies van de Vlaamse overheid vat het zo samen: vóór het hogere teken staat hoogstens één zo'n cijfer (Taaladvies).

Het patroon is kort. I trekt alleen af van V en X, X alleen van L en C, en C alleen van D en M. Telkens is het kleinere teken een macht van tien en het grotere hoogstens tien keer zo groot. V, L en D trekken nooit af, dus VX, LC en DM zijn nooit geldig.

Er wordt maar één teken tegelijk afgetrokken. IIX voor 8 lijkt logisch, maar de standaardvorm is VIII.

I, X, C en M mogen tot drie keer achter elkaar staan: III (3), XXX (30), CCC (300), MMM (3000). Voor de vierde stap ga je over op een aftrekpaar: 4 is IV, niet IIII; 40 is XL, niet XXXX.

V, L en D worden nooit herhaald, want twee ervan hebben al een eigen teken: VV zou X zijn, LL zou C zijn en DD zou M zijn.

Splits het getal in duizendtallen, honderdtallen, tientallen en eenheden, en schrijf elk deel apart. Zet de delen daarna naast elkaar. Zo gaat dat met 1994:

1994 = 1000 + 900 + 90 + 4 = M + CM + XC + IV = MCMXCIV.

Daarom is 49 XLIX (40 + 9) en niet IL: 40 en 9 schrijf je apart, en I mag sowieso niet van L aftrekken. Met dezelfde redenering is 99 = XCIX en 999 = CMXCIX, nooit IC of IM.

Een nul sla je gewoon over: 2026 is MM (2000) + XX (20) + VI (6) = MMXXVI. Voor nul bestaat geen teken.

Met drie keer M en het grootste paar op elke positie is het hoogste getal dat je kunt schrijven 3999 = MMMCMXCIX. Een vierde M zou regel 3 breken, en er is geen letter voor 5000. Wil je hoger, dan heb je een streep boven de letters nodig die ze met 1000 vermenigvuldigt: dat systeem staat in grote Romeinse cijfers.

Dit zijn de vormen die mensen het vaakst per ongeluk typen. De uitleg in de derde kolom is dezelfde melding die de controletool geeft.

IIII is de uitzondering die je echt tegenkomt: veel wijzerplaten tonen 4 als IIII. Een voorbeeld is een astrolabium-tafelklok in het British Museum, gemaakt rond 1580–1600, waarvan de catalogus een gaatje "between IIII and V" op de urenring beschrijft. De Great Clock van Westminster doet het omgekeerde en toont IV, zoals het Britse parlement aangeeft. Op wijzerplaten bestaan dus beide vormen; overal elders is IV de standaard. De details staan in waarom klokken IIII gebruiken.

De laatste rij, MMXV1, is een typfout en geen Romeinse fout: het cijfer 1 in plaats van de letter I. Je ziet hem bij jaartallen die van een scherm of foto zijn overgenomen. Lees het als MMXVI, 2016.

Kijk van links naar rechts en zoek een kleiner teken dat direct vóór een groter staat. Neem elk zo'n paar samen en tel dan alles op:

MCMXCIV → M · CM · XC · IV → 1000 + 900 + 90 + 4 = 1994.

Twee controles vangen de meeste fouten. Eén: de groepen dalen van links naar rechts in waarde (M, dan honderdtallen, dan tientallen, dan eenheden). Twee: geen groep herhaalt een teken vier keer. Klopt beide, dan is het cijfer standaard.

Er zijn geen vaste regels voor wanneer je Romeinse cijfers gebruikt, schrijft Team Taaladvies, maar ze verschijnen meestal op drie plekken (Taaladvies):

• bij vorsten, pausen en wereldoorlogen: Karel V, Albert II, Benedictus XVI, WO I;
• bij jaartallen, zoals het bouwjaar op een gevel of het jaar in de aftiteling van een film, al zijn gewone cijfers daar nu gebruikelijker;
• bij de indeling van een tekst: delen, hoofdstukken en de voorpagina's van een boek, vóór pagina 1.

Kleine Romeinse cijfers (i, ii, iii, iv) zie je vooral op die voorpagina's. De waarde blijft gelijk: iv is 4.

Unicode heeft ook aparte tekens zoals Ⅰ, Ⅳ en Ⅻ, in het blok Number Forms. Het zijn compatibiliteitstekens: de Unicode-gegevens van U+2160 ROMAN NUMERAL ONE verwijzen terug naar de gewone letter I. Gewone letters zijn makkelijker te zoeken, te kopiëren en voor te lezen, dus gebruik die, tenzij een ontwerp echt om de losse tekens vraagt.

Voelen de regels vertrouwd, doe dan de quiz of loop de tabel van 1 tot 100 door met de rechterkolom afgedekt.