Grote Romeinse cijfers

De regels in zo werken Romeinse cijfers laten elk teken hoogstens drie keer achter elkaar toe en geven elke positie eigen letters: I–V–X voor de eenheden, X–L–C voor de tientallen, C–D–M voor de honderdtallen. De duizendtallen hebben alleen M, dus die gaan tot MMM en niet verder. Zet je de grootste vorm van elke positie naast elkaar, dan krijg je MMM + CM + XC + IX = 3999.

4000 als MMMM schrijven breekt de herhaalregel. Daarom stopt de converter op deze site bij 3999.

Een lijn boven een cijfer betekent "zoveel duizend". Florian Cajori beschrijft in A History of Mathematical Notations (1928, § 51) dat de duizendvoudige waarde van een getal werd aangegeven met een horizontale lijn erboven.

Het deel onder de streep lees je als elk ander cijfer en vermenigvuldig je daarna met 1000. Wat er zonder streep achter staat, tel je gewoon op: in de laatste rij is M̄ 1.000.000 en CM 900.

Voor getallen van 4000 tot 9999 bestaat meer dan één schrijfwijze. De tabellen op deze site zetten het hele duizendtal onder de streep en de rest erzonder:

• 4000 = IV (IV duizendtallen), niet MMMM of MV̄;
• 13.000 = XIII (XIII duizendtallen);
• 2.026.000 zou MMXXVI met een streep zijn: 2026 duizendtallen.

Het voordeel is dat je het deel met de streep als gewoon cijfer leest, zodat de vier regels daarbinnen blijven gelden.

Splits het cijfer waar de streep ophoudt. Lees het deel met de streep als gewoon cijfer en vermenigvuldig het met 1000; lees dan de rest en tel die erbij.

• XLVXXVI: onder de streep staat XLV = 45, dus 45.000; de rest is XXVI = 26. Samen: 45.026.
• CCL: CCL = 250 onder de streep, niets erachter. Samen: 250.000.
• MCM: M onder de streep is 1000 × 1000 = 1.000.000; CM = 900. Samen: 1.000.900.

Met deze schrijfwijze is het grootste getal 3999 duizendtallen plus 3999: MMMCMXCIXCMXCIX = 3.999.999.

Drie fouten komen steeds terug:

1. Een streep boven alleen de eerste letter. In IV staan I en V allebei onder de streep. Een streep alleen boven de I zou 1000 + 5 betekenen.
2. MMMM erbij halen. 4000 is geen MMMM: de herhaalregel blijft gelden.
3. Het hele cijfer onder de streep zetten. In 45.026 blijft XXVI zonder streep; met een streep zou 26 ineens 26.000 worden.

Cajori (§ 51) beschrijft ook streepjes aan de bovenkant en de zijkanten van een cijfer voor honderdduizenden, met als voorbeeld |X|CLXXXDC voor 1.180.600. Het oudere teken voor 1000 zelf was CIƆ, een I tussen een C en een omgekeerde C (§ 53).

Die vormen horen bij de geschiedenis van het systeem. Ze helpen bij het lezen van oude bronnen, niet bij het schrijven van een moderne datum of titel.

Op een computer is de streep een combinerend teken, U+0305 COMBINING OVERLINE (Unicode-gegevens). Je typt de letter en daarna het overstreepteken, dat zich aan de letter ervoor hecht: V + U+0305 = V̅. Voor I̅V̅ heb je het twee keer nodig, na elke letter één keer.

• In lopende tekst schrijf je het getal in gewone cijfers. Een lezer die X̅ ziet, kent de afspraak misschien niet.
• In datums heb je hem nooit nodig: jaartallen gaan zonder streep tot 3999.
• Bij een tattoo of gravure vraag je de tatoeëerder of graveur om de streep als lijn te tekenen, en controleer je het cijfer eerst met de converter.

Zet een getal omKrijg het Romeinse cijfer van elk getal van 1 tot 3999, met de opbouw erbij.Open de tool