Waarom klokken IIII gebruiken in plaats van IV

Museumcatalogi en officiële bronnen laten beide vormen zien op echte klokken.

• IIII op een zestiende-eeuwse klok. De astrolabium-tafelklok in het British Museum, toegeschreven aan Jeremias Metzger en gemaakt rond 1580–1600, heeft volgens de catalogus een gaatje "between IIII and V of the main chapterring" om de uurslag te ontgrendelen.
• IIII op kwartierwijzerplaten. Een kamerklok die Nicholas Vallin in 1598 in Londen maakte, is gemarkeerd met "I - IIII for the quarters" (British Museum), en een astronomische klok uit Zuid-Duitsland, rond 1620, heeft kwartieren met "I, II, III, IIII" (V&A).
• IV op de bekendste klok van Londen. Het Britse parlement meldt dat op de Great Clock van Westminster, de klok van Big Ben, vier uur wordt aangegeven met IV en niet met de IIII die op andere klokken gebruikelijk is (UK Parliament).

IIII staat dus al eeuwen op wijzerplaten, en IV staat op minstens één heel bekende. Beide worden gebruikt.

Geen ervan is met documenten beslecht. Elke verklaring is een theorie, en sommige zijn sterker dan andere.

Het was gewoon de oudere vorm. In Romeinse inscripties waren de optelvormen gebruikelijk. Keith Houston citeert het Oxford Classical Dictionary: "the additive notation was preferred for inscriptions" (Shady Characters). Volgens die lezing hielden klokkenmakers een vorm vast die normaal was toen de traditie begon, terwijl het schrift elders overging op IV. Mental Floss brengt hetzelfde idee: klokkenmakers bleven bij de traditionele IIII.

Evenwicht met VIII. W. I. Milham stelde in Time & Timekeepers (1923) dat VIII het zwaarste cijfer op de wijzerplaat is en dat een lichte IV ertegenover scheef zou ogen, terwijl IIII er goed tegenover staat. Zijn argument wordt geciteerd in de FAQ van Electric Time Company, die ook een vergelijkbare opvatting van Joerg Haus geeft.

Het gieten van de cijfers. Ray Mialki, in dezelfde FAQ geciteerd, wijst erop dat een wijzerplaat met IIII 20 I's, 4 V's en 4 X'en nodig heeft, aantallen die goed uitkomen als je de cijfers in sets uit mallen maakt. Dat verklaart een gemak, geen historische keuze.

Jupiter. Een ander verhaal zegt dat de Romeinen IV vermeden omdat het de naam van de god begint, IVPPITER. De FAQ schrijft dat verhaal toe aan briefschrijvers die zelf om wetenschappelijke bevestiging vragen, en Mental Floss merkt op dat het wordt ondergraven doordat IV pas lang na de val van Rome gebruikelijk werd.

De voorkeur van een koning. Het verhaal dat Lodewijk XIV IIII zou hebben bevolen, wordt ook over andere vorsten verteld. Milham noemde het zelf waarschijnlijk alleen een verhaal, omdat IIII op klokken ouder is dan die koning (Electric Time FAQ).

Horlogemakers geven de korte versie: volgens de supportpagina van Citizen gaat de keuze om traditie en het uiterlijk van de wijzerplaat (Citizen).

Buiten wijzerplaten hoort IIII bij oud schrift. Houston beschrijft een Romeins altaar waarop een cohortnummer als "coh(ortis) IIII" staat, en de gids over de geschiedenis van de Romeinse cijfers legt uit waarom aftrekken in de oudheid geen vaste regel was. Volgens de moderne regels is IIII ongeldig, omdat een teken niet vier keer achter elkaar mag staan.

• Ontwerp je een wijzerplaat van een klok of horloge: beide vormen zijn goed. IIII volgt de lange traditie op wijzerplaten; IV past bij de moderne regel.
• Voor al het andere (een datum, een hoofdstuk, een tattoo, een logo) gebruik je IV. Een lezer, een leraar of een online controletool ziet IIII buiten een wijzerplaat als fout.
• Leer je de getallen 1 tot 20: de tabel van 1 tot 20 gebruikt alleen de standaardvormen.