Dlaczego zegary mają IIII zamiast IV

Katalogi muzealne i oficjalne źródła pokazują obie formy na prawdziwych zegarach.

• IIII na zegarze z XVI wieku. Zegar stołowy z astrolabium z British Museum, przypisywany Jeremiasowi Metzgerowi i datowany na około 1580–1600, ma według opisu w katalogu otwór „między IIII a V” na głównym pierścieniu godzin, służący do zwalniania bicia.
• IIII na tarczach kwadransów. Zegar pokojowy wykonany przez Nicholasa Vallina w Londynie w 1598 roku ma kwadranse oznaczone od I do IIII (British Museum), a zegar astronomiczny z południowych Niemiec z około 1620 roku ma kwadranse I, II, III, IIII (V&A).
• IV na najsłynniejszym zegarze Londynu. Parlament Wielkiej Brytanii zaznacza, że na Wielkim Zegarze Westminsterskim, czyli zegarze Big Bena, godzinę czwartą oznacza cyfra IV, a nie IIII, spotykane zwykle na innych zegarach (Parlament Wielkiej Brytanii).

IIII ma więc na tarczach kilkaset lat, a IV pojawia się co najmniej na jednym bardzo znanym zegarze. W użyciu są obie formy.

Żadnego z nich nie rozstrzygnęły dokumenty. Każde jest teorią, a niektóre są mocniejsze od innych.

To po prostu starsza forma. W rzymskich inskrypcjach formy addytywne były częste. Keith Houston, powołując się na Oxford Classical Dictionary, pisze, że w inskrypcjach wolano zapis addytywny (Shady Characters). W tym ujęciu zegarmistrzowie zachowali formę, która była normalna, gdy rodziła się ich tradycja, podczas gdy w innych tekstach przyjęło się IV. Podobnie przedstawia to Mental Floss: zegarmistrzowie trzymali się tradycyjnego IIII.

Równowaga z VIII. W. I. Milham w książce Time & Timekeepers (1923) twierdził, że VIII to najcięższa liczba na tarczy i że lekkie IV naprzeciwko niej wyglądałoby niesymetrycznie, a IIII ją równoważy. Jego argument cytuje FAQ firmy Electric Time, w którym jest też podobna opinia Joerga Hausa.

Odlewanie cyfr. Ray Mialki, cytowany w tym samym FAQ, zwraca uwagę, że przy IIII tarcza potrzebuje 20 znaków I, 4 znaków V i 4 znaków X – takie liczby pasują do wytwarzania cyfr w kompletach z form. To wyjaśnia wygodę, a nie decyzję historyczną.

Jowisz. Inna opowieść mówi, że Rzymianie unikali IV, bo tak zaczyna się imię boga, IVPPITER. FAQ przypisuje tę wersję korespondentom, którzy sami proszą o potwierdzenie przez badaczy, a Mental Floss zauważa, że osłabia ją fakt, iż IV upowszechniło się długo po upadku Rzymu.

Upodobanie króla. Historię o tym, że IIII nakazał Ludwik XIV, opowiada się także o innych władcach. Sam Milham uznał ją za zapewne zwykłą anegdotę, bo IIII na zegarach jest starsze niż ten król (FAQ Electric Time).

Producenci zegarków podają krótszą wersję: strona pomocy firmy Citizen mówi, że chodzi o tradycję i wygląd tarczy (Citizen).

Poza tarczami IIII należy do dawnego pisma. Houston opisuje rzymski ołtarz, na którym numer kohorty zapisano jako „coh(ortis) IIII”, a poradnik o historii cyfr rzymskich wyjaśnia, dlaczego w starożytności odejmowanie nie było sztywną regułą. Według dzisiejszych zasad IIII jest oznaczane jako niepoprawne, bo ten sam znak nie może stać cztery razy z rzędu.

• Projektujesz tarczę zegara albo zegarka: obie formy są w porządku. IIII nawiązuje do długiej tradycji tarcz, IV odpowiada współczesnej zasadzie.
• Wszystko inne (data, rozdział, tatuaż, logo): użyj IV. Czytelnik, nauczyciel czy walidator online poza tarczą potraktują IIII jako błąd.
• Uczysz się liczb od 1 do 20: tabela od 1 do 20 używa wyłącznie form standardowych.